ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ
Ο πρώτος μήνας τού έτους άρχιζε το καλοκαίρι, μετά το θερινό Ηλιοστάσιο, και συγκεκριμένα περίπου την αντίστοιχη σημερινή 16η Ιουλίου, και είχε 30 ημέρες.
Κάθε μήνας ήταν αφιερωμένος σε έναν ή δύο από τους δώδεκα Ολύμπιους θεούς, με εξαίρεση τον πρώτο μήνα της άνοιξης που ήταν αφιερωμένος στο Διόνυσο. Ο πλέον τιμημένος θεός ήταν ο Απόλλωνας και έπειτα η αδελφή του Άρτεμη.
Οι Έλληνες χώριζαν το έτος σε 12 σεληνιακούς (συνοδικούς) μήνες και , επειδή γνώριζαν, ότι ο κάθε συνοδικός μήνας δεν είχε ακέραιο πλήθος ημερών (29 ½ ημέρες περίπου), έδιναν στους μήνες διάρκεια 30 ημερών (πλήρεις μήνες) και 29 ημερών (ελλιπείς μήνες) εναλλάξ. Κανένας μήνας δεν είχε 31 ή 28 ημέρες όπως σήμερα. Φρόντιζαν ώστε η πρώτη ημέρα εκάστου μηνός να συμπίπτει, κατά το δυνατόν, με την Νέα Σελήνη (Νουμηνία).
Έτσι, όμως, το (σεληνιακό ) έτος, δηλαδή οι 12 σεληνιακοί μήνες, ισοδυναμούσε με άθροισμα 354 ημερών, δηλαδή ήτανε μικρότερο κατά 11 ¼ ημέρες από την πραγματική διάρκεια τού (ηλιακού) έτους.
Για να καλύψουν αυτήν την διαφορά, προχώρησαν στην εξής διόρθωση: υπολόγισαν, ότι σε κάθε οκτώ ( 8 ) σεληνιακά έτη προέκυπτε έλλειμμα ενενήντα (90) ημερών, δηλαδή ένα έλλειμμα τριών (3) μηνών των 30 ημερών έκαστος ( 11 ¼ Χ 8= 90 ). Γι΄ αυτό, στην διάρκεια των οκτώ (σεληνιακών) ετών, παρενέβαλλαν τρείς (3) εμβόλιμους μήνες:
- πρώτα στην διάρκεια τού τρίτου έτους,
- δεύτερον στην διάρκεια τού πέμπτου έτους
-και τρίτον στην διάρκεια τού όγδοου έτους (πλήρης οκταετία)
Ο μήνας αυτός, συνήθως, έμπαινε εμβόλιμος αμέσως μετά τον μήνα Ποσειδαιώνα (περίπου, 16 Δεκ.- 15 Ιαν.), και ονομαζόταν: Ποσειδαιών Β΄.
Έτσι, μέσα σε 8 ηλιακά έτη, προέκυπτε εξίσωση του χρόνου μεταξύ των 8 σεληνιακών ετών και των 8 ηλιακών ετών.
Η ζωηρή θρησκευτική πρακτική των Ελλήνων επικεντρωνόταν στις εορτές, οι οποίες διέκοπταν και μέριζαν την καθημερινότητα. Η διάρθρωση των ημερολογίων κατά μεγάλο μέρος ταυτίζεται με την διαδοχή των εορτών. Γι' αυτόν τον λόγο τα ημερολόγια παρουσιάζουν μια εξαιρετική μοναδικότητα.
Εν τούτοις τα αρχαία ελληνικά ημερολόγια είχαν δημιουργηθεί κατά τον ίδιο τρόπο: ό «μήνας» ήταν καταρχήν μια πλήρης «σελήνη», πού διαρκούσε από την νέα σελήνη ως την πλήρη συσκότιση της με την μεσολάβηση της πανσελήνου. Η εναρμόνιση με το ηλιακό έτος και τις εποχές του έτους επιτυγχανόταν (όπως προείπαμε) με την παρεμβολή ενός προσθέτου μήνα. Οι δώδεκα μήνες του έτους όμως είχαν ό καθένας τα δικά τους τοπικά ονόματα• και αυτά τα ονόματα σχεδόν χωρίς εξαίρεση είχαν ληφθεί από θεούς και εορτές.
Πολιτικό και θρησκευτικό έτος συνέπιπταν. Η ζωή συνεχιζόταν όχι μόνο από σελήνη σέ σελήνη, αλλά και από την μια εορτή στην άλλη. Το ημερολόγιο μιας πόλεως ή μιας φυλής είναι ταυτοχρόνως πάντοτε βασικό τεκμήριο της τοπικής θρησκείας.
Όλοι οι μεγάλοι θεοί είχαν δώσει το όνομά τους σέ μήνες. Μνημονεύονται οι μήνες: Δίος, Ηραίος, Αθαναίος, Ποσειδώνιος, Απολλώνιος, Αρταμίτιος, Αφροδίσιος, Δαμάτριος, Διονύσιος, Ερμαίος, Άρειος και Ηφαίστειος, επίσης Ηράκλειος, Εστιαίος, Λατώιος, Πάνθειος.
Παραλλήλως υπάρχουν ονόματα πού έχουν ληφθεί από εορτές, όπως Απελλαίος, Αγριάνιος, Κάρνειος, Θεοξένιος, μερικά από τα οποία είναι συγχρόνως θεϊκά επίθετα: Λύκειος και Απόλλων Λύκειος, Λάφριος και Άρτεμις Λαφρία. Από ονόματα εορτών προέρχονται, και ως προς την μορφολογία επίσης, όλα τα ιωνικά-αττικά ονόματα μηνών με κατάληξη (-ών).
Με μεγάλη ακρίβεια είναι γνωστό το αττικό ημερολόγιο. Καθορίσθηκε με την μορφή που το γνωρίζουμε στα πλαίσια της νομοθεσίας του Σόλωνος. Το αττικό ημερολόγιο άρχιζε με τον Εκατομβαιώνα, πού πήρε το όνομά του από μια εορτή-εκατόμβη (θυσία 100 βοδιών) προς τιμήν του Απόλλωνος.
Ακολουθούσε ο Μεταγειτνιών με «εορτή των γειτόνων», τα Μεταγείτνια, ο Βοηδρομιών, με εορτή του «βοηθού» Απόλλωνος. Ο Πυανοψιών, με τα Πυανόψια, το «μαγείρεμα του χυλού»• ο Μαιμακτηριών και ο Ποσιδεών προϋποθέτουν εορτές, οι όποιες ουσιαστικά μας είναι άγνωστες• ακολουθούσε ο Γαμηλιών, με εορτή των νυμφευομένων, τα Γαμήλια, ό Ανθεστηριών με την εορτή των Ανθεστηρίων, για τα όποια έχουμε πολλές πληροφορίες, ο Ελαφηβολιών ονομάσθηκε από μια εορτή τής «ελαφοκυνηγού» Αρτέμιδος, ο Μουνιχιών από εορτή τής Αρτέμιδος στην Μουνιχία. Τα Θαργήλια κατά τον μήνα Θαργηλιώνα αποτελούσαν εισαγωγή στην συγκομιδή των δημητριακών, ενώ τα Σκίρα κατά τον Σκιροφοριώνα ανήκουν στο τέλος του έτους.
Έτσι το ημερολόγιο τονίζει τον αυτόνομο ρυθμό της ζωής τής κοινότητας. Τα δεδομένα της φύσεως ταιριάζουν από καιρό σέ καιρό, μόνο εάν στην σχέση μεταξύ ανθρώπων και θεών το καθετί έχει την τάξη του.
Οι εορτές, πού έδωσαν το όνομα στους μήνες, διαφέρουν πολύ μεταξύ τους όσον άφορα την σημασία τους. Όσο μπορούμε να συμπεράνουμε από τίς πληροφορίες μας, κάποια σημασία είχαν τα Πυανόψια, τα Ανθεστήρια, τα Θαργήλια και τα Σκίρα. Στους άλλους μήνες όμως τελούνταν άλλες εορτές περισσότερο σημαντικές απ’ αυτές πού έδωσαν στους μήνες το όνομά τους. Οι μεγαλύτερες εορτές της Αθήνας, όπως τα Παναθήναια κατά τον Εκατομβαιώνα, τα Μυστήρια κατά τον Βοηδρομιώνα, τα Μεγάλα Διονυσία κατά τον Ελαφηβολιώνα δεν δηλώνονται στα ονόματα των μηνών, επίσης ούτε τα Θεσμοφόρια κατά τον Πυανοψιώνα, τα Κατ’ αγρούς Διονύσια κατά τον Ποσιδεώνα, τα Λήναια κατά τον Γαμηλιώνα.
Άλλα ιωνικά ημερολόγια βεβαίως γνωρίζουν μήνες όπως Θεσμοφοριών και Ληναιών, επίσης Πλυντηριών ή Βουφονιών, ακριβώς όπως και στην Αθήνα υπήρχαν εορτές Πλυντήρια και Βουφώνια. Υπήρχαν πολύ περισσότερες από δώδεκα εορτές κατ’ έτος. Τα Μεγάλα Διονύσια καθιερώθηκαν μόλις κατά τον 6ο αι., όταν το ημερολόγιο είχε προ πολλού σταθεροποιηθεί.
Η αποκρυπτογράφηση τής Γραμμικής Β προσέφερε νέα στοιχεία για τα αρχαία ελληνικά ημερολόγια: στην Κνωσσό και στην Πύλο μαρτυρούνται χωρίς αμφιβολία ονόματα μηνών.
Μεταξύ αυτών υπάρχει ο «Διός» (di-wi-jo), ο μήνας του Διός, αντίστοιχος με μεταγενέστερα ονόματα, και επίσης «Λάπατος» (ra-pa-to), ένα αινιγματικό όνομα μηνός και διαφορετικό ως προς τον σχηματισμό, που επιβίωσε στην Αρκαδία. Είναι περίεργο ότι τα ιωνικά-αττικά ονόματα μηνών διαφέρουν από τα ονόματα των άλλων Ελλήνων. Η μορφή κατάληξης σε (-ων) τα συνδέει με ονόματα εορτών του τύπου, ο οποίος μαρτυρείται και για την μυκηναϊκή εποχή.
Προφανώς συνέβη μια περαιτέρω εξέλιξη μετά την μυκηναϊκή εποχή, η οποία όμως πρέπει να ήταν παλαιότερη από την μετανάστευση των Ιώνων στην Μικρά Ασία κατά την αρχή της χιλιετίας, επειδή μόνο έτσι μπορεί να εξηγηθεί ή ταύτιση της βασικής δομής των ημερολογίων στην Ιωνία και στην Αττική.
Αυτό το συμπέρασμα ισχύει συγχρόνως και για τίς σημαντικές κοινές εορτές, όπως τα Απατούρια, τα Ανθεστήρια, τα Θαργήλια. Κοινή επίσης δωρική-βορειοελληνική παράδοση είναι προφανής στο όνομα Απελλαίος, ενώ η εορτή και ο μήνας των Καρνείων θεωρούνται αποκλειστικώς δωρικά. Η αποφασιστική τελειοποίηση της ρυθμίσεως του ημερολογίου, όπως παρουσιάζεται στα ονόματα των μηνών, πρέπει επομένως να ανάγεται τουλάχιστον στην πρωτογεωμετρική εποχή.
©Ἀθηναΐς Ξούθου