Οδυσσέας Ελύτης
Και μόνο αυτό ήταν αρκετό για να δώσει αφορμή να γραφούν άπειρα άρθρα και με λέτες για τη ζωή του και τα βιβλία του, τόσο στη χώρα μας, όσο και στο εξωτερικό, από πλήθος ερευνη τές και φιλολογικούς σχολιαστές, που είδαν τον ποιητή μας σαν έναν απ' τους πιο προωθημένους πνευματικούς ανθρώπους της εποχής μας. Τι άλλο θα μπορούσε να προσθέσει κανείς σ' ολ' αυτά; Σχεδόν τίποτα, παρ' εκτός ότι η Λέσβος τον θεωρεί καμάρι της και μονάκριβο της, κι ας μη γεννή θηκε στα χώματα της. Το φως της μέρας το είδε στο Ηράκλειο της Κρήτης, όπου είχαν μετοικήσει οι Λε σβίοι γονείς του.
Αλλ' όπως λέει κι ο ίδιος, λογαριάζει τον εαυτό του ότι ανήκει στους απογόνους της Σαπφώς, και πως πατρίδα-μάνα του είναι το νησί μας, που με το πνεύμα του και την ποίηση της φύσης του και της ατμόσφαιρας του εξέθρεψε τη λυρική υπόσταση του. Επομένως η ψυχή του έχει τις ρίζες της βαθιά μέσα στη λεσβιακή γη, απ' όπου ξεπέταξε. Βέβαια, τα πετάγματα του, απ' το πρώτο-πρώτο τάνυσμα των φτερών του, ξανοίχτηκαν σ' όλο το εύρος τ’ ουρανού, απ' όπου επόπτευσε κι εποπτεύει τη δημιουργία του Θεού σαν μια ολότητα: βουνά, θάλασσες, λαγκάδια, κύματα, νερά, δέντρα, λουλού δια, χρώματα. Ανάμεσα σ' όλ' αυτά ο ίδιος, ένα ζωντανό πλάσμα, καμωμένο θαρρείς απ' την ουσία τους κι απ' το μήνυμα τους, απ' την ομορφιά τους και την ασκήμια τους, απ' το μυστικό της ζωής και απ' τη σιωπή του θανάτου, που αγκαλιαστά ολοκληρώνουν τον κύκλο της μοίρας της ανθρώπινης ύπαρξης.
Και μπορούμε να πούμε σήμερα ότι ο Ελύτης είναι τέκνο του κόσμου, τέκνο της ίδιας της ζωής, που την ομορφιά της τραγουδεί ασώπαστα. Αλλά γίνεται αυτή η παγκοσμιότητα να αναιρέσει τη λεσβιακή του καταγωγή; Θα πρέπει να διευκρινιστεί εδώ ότι ο Ελύτης δεν έζησε στο νησί παρά ελάχιστα, και μάλλον σαν επισκέπτης. Δεν ανακατεύτηκε στη λεσβιακή πνευματική ζωή, δε ζυμώθηκε με τους ανθρώπους της, δεν πήρε μέρος στους αγώνες τους για τα γράμματα και την προκοπή τους. Οι συνθήκες του προσωπι κού του βίου τον κράτησαν μακριά. Το ευτύχημα είναι ότι αυτό το "μακριά" λέγεται μόνο αναφορικά με την απόσταση του τόπου δια μονής του απ' το νησί.
Και καλά που υπήρξε αυτό το "μακριά"! Γιατί έτσι ο Ελύτης βρέθηκε κι έμεινε ουσιαστικά στο κέντρο των αναζητήσεων και των γονιμοποιών ζυμώσεων των νέων πνευματικών ρευ μάτων, που έρχονταν απ' την Ευρώπη στα χρόνια του μεσοπολέμου, όταν η ποιητική δημιουργία έψαχνε να βγει απ' το τέλμα των αυτοπεριορισμών που της επέβαλαν οι κατασκευαστικοί κανόνες για να βρει ελευθέρα το νέο πρόσωπο της. Ο ποιητής μας άκουσε απ' τους πρώτους τα μηνύματα των καιρών, και τα' κανε σημαία του χω ρίς ενδοιασμούς και χωρίς επιφύλαξεις. Ασφαλώς τον βοήθησε σ' αυτό η αέρινη σοφία των τοπίων της Λέσβου, που την κουβαλούσε μέσα του, κληρονομιά απ' τους γονιούς του, ενστικτικά.
Τον βοήθησε κι η θειότητα που κατοικεί στους έλιωνες του νησιού, στα δάση του, στον ουρανό του, στ' ακρόγιαλα του. Όλ' αυτά είναι μια ανεπανάληπτη ομορφιά. Η ομορφιά είναι μια αίσθηση. Κι η ποίηση είναι οι λέξεις, που με τη μουσική τους παράθεση κάνουν αυτήν την αίσθηση απτή, ζωντανή, της δίνουν συγκε κριμένο σχήμα και ουσία -μια ουσία που εισχωρεί βαθιά στην ανθρώπινη ψυχή και την τυλίγει με τη μαγεία της. Αυτά είναι τα εφόδια του Ελύτη. Μ' αυτά οδηγήθηκε, αδέσμευτα πια, ν' αναπλάσει τον κό σμο, δίνοντας του τις διαστάσεις που η δική του συνείδηση καθόριζε.
Γιατί πρέπει να παραδεχτούμε χωρίς αμφισβητήσεις ότι ο κόσμος που αναπηδά μέσα απ" την ποίηση του ποιητή μας δεν είναι αυτός που ξέρουμε, ή μάλλον δεν είναι αυτός που οι δικοί μας ανταγωνισμοί, κι οι κακότητες, κι οι δια στροφές, κι οι στρεβλώσεις έφκιαξαν παραβιάζοντας τις προθέσεις του Θεού, αλλά εκείνος της πρώτης ώρας της δημιουργίας: ο κόσμος μιας υπέρτατης φαντασίας, που, ενώ καθρέφτιζε την πιο αγνή πραγ ματικότητα, παραμορφώθηκε απ' τη δράση μας σαν μαθητευομένων μάγων, κι έχασε την αληθινή λάμ ψη του.
Δε θα μπω σε λεπτομέρειες αναλύσεων, που όπως είπα και στην αρχή, δε χωρούν σε τούτες τις σελίδες, μια και η πρόθεση τους είναι απλά σκιαγραφική. Το έργο του Ελύτη είναι τεράστιο, και θα 'πρεπε να του αφιερωθεί βιβλίο ολόκληρο για να προσδιοριστεί με ακρίβεια και πληρότητα η δημιουρ γική του αλκή. Ωστόσο, δεν είναι σωστό να κλείσουμε το κεφάλαιο "Ελύτης" χωρίς δυο λόγια για τη γλώσσα του ποιητή μας. Κι όταν λέμε "γλώσσα", δεν εννοούμε, βέβαια, τον τύπο της, την καθαρεύουσα μορφή της ή τα δημοτικά στοιχεία της.
Είτε έτσι, είτε αλλιώς, αυτά τα πράματα είναι δεδομένα ενός συμβατικού εκφραστικού μέσου, προορισμένου να πει τα αντικείμενα με τ' όνομά τους. Στην ποίηση η γλώσσα εί ναι ένα λειτουργικό όργανο, φορτισμένο απ' την αγωνία του ποιητή να μπει στην ουσία των πραγμά των και των αισθημάτων καβάλα στις λέξεις του. Ειδικότερα, στην ποίηση του Ελύτη η γλώσσα γίνεται ένα μαγικό εργαλείο με το οποίο λαξεύει απάνω στο σώμα της ζωής το μύθο της ομορφιάς, δίνοντας του κάθε φορά διαφορετικό σχήμα και διαφορετικό περιεχόμενο.
Και το πιο σπουδαίο ότι, ακόμα και χωρίς να το επιδιώκει, καταφέρνει και σε παρασέρνει σε χορούς μεθυστικούς, καταπόδι από ονείρατα, και θαύματα, και φαντασίες, και πάθια ανθρώπινα, και θλίψεις παλαϊκές, για να σε ανεβάσει ύστερα πάνω σε μεγάλες φτερούγες, να δεις τη μοίρα σου και τη μικρότητα σου, μέσ' απ' τη μεγαλωσύνη που έχουν τα απλά πράγματα: μια πέτρα, ένα δέντρο, ένα σύννεφο, ένα πουλί, μια κυδωνιά, μια νεροσυρ μή, μια τριανταφυλλιά, ένα κορίτσι. Η ποίηση του Ελύτη είναι ο καθρέφτης του μεγαλείου του κόσμου. Το ευτύχημα είναι ότι το κα θρέφτισμά του έχει περίγραμμα και ουσία λεσβιακή -είναι η λυρική φύση της Λέσβου μας σ' όλη της τη δόξα. Γι' αυτό κι η περηφάνια μας για τον ποιητή μας.
--------------------------------------------------
Ο Οδυσσέας Ελύτης γεννήθηκε το 1912 στο Ηράκλειο τις Κρήτης. από Λεσβίους γονείς. Έργο του: "Προσανατολισμοί", ποιήματα. 1936.- "Οι κλεψύδρες του αγνώστου", ποιήματα, 1937,- "Οι Σποράδες". ποιήματα. 3938. -"Προσανατολισμοί". ποιήματα, 1940.- "Ήλιος ο πρώτος", ποιήματα -1943. - "Άξιον ε στίν ποιήματα 1959.- "Έξι και μια τύψεις για τον ουρανό", ποιήματα 1960,- "Άσμα ηρωικό και πένθιμο για το χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας", ποιήματα, 1962.- "Το φωτόδεντρο κι η δεκάτη τετάρτη ο μορφιά", 1971. -"Θάνατος και ανάστασης του Κ. Παλαιολόγου" 1971. -"Ο ήλιος ο ηλιάτορας" ,1971. "Το μονόγραμμα", 1972,-"Τα ρω του έρωτα", 1972. - "Ο φιλλομάντης", 1973. - "Τα ετεροθαλή", 1974. "Σηματολόγιον", 1977. - "Μαρία Νεφέλη", 1978. -"Ωδή στη Σαντορίνη", 1984, - "Ημερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου", 1984.- "Σαπφω". 1984.