Κλεάνθης Παλαιολόγος
Ο Κλεάνθης Παλαιολόγος, απ' τα πρώτα του φανερώματα ως τα τώρα, υπήρξε μια πολυσχιδής προσωπικότητα, που σκόρπισε σπάταλα τον εαυτό της σ' ένα σωρό δραστηριότητες. Ίσως οι δραστη ριότητες αυτές να φαίνονται σε πρώτη ματιά ανομοιογενείς κι άσχετες μεταξύ τους. Όμως μια προσε κτικότερη διερεύνηση τους θα μας πείσει ότι όλες είχαν έναν κοινό παρονομαστή: την ιδεολογία του αγωνίζεσθε για το ωραίο, για το ανέβασμα σώματος και ψυχής, για έναν καλύτερο άνθρωπο, πιο υγιή εσωτερικά, πιο αποφασιστικό, πιο αποτελεσματικό στη ζωή, αλλά και πιο καθαρό στις πράξεις και στο μυαλό. θεωρητικό, παρόμοιοι στόχοι μπαίνουν σαν ετικέτα σε πολλές αναπτυσσόμενες δράσεις. Όμως δεν τηρούνται πια.
Δεν υπηρετούνται. Το αντίθετο μάλιστα, πολλοί, τους ακούν ή τους βλέπουν με συ γκαταβατικό χαμόγελο, σαν ξεπερασμένους κι εξωπραγματικούς. Ο ρομαντισμός, λένε, ανήκει σ' άλλες εποχές, που έχουν χαθεί., και δεν είναι παρά παρελθόν. Κι είναι αληθινά ρομαντισμός να δίνεις όλες σου τις δυνάμεις, όλη σου τη ζωή για κάτι που στις μέρες μας φαντάζει ανέφικτο κι ανεδαφικό, αλλά στην ουσία καταντά κι επικίνδυνο γι' αυτόν που το επιχειρεί και γι' αυτόν που το ενστερνίζεται, αφού σε τούτον τον αιώνα της βίας, της απάτης, και της παλιανθρωπιάς, προσπαθεί να κρατήσει τον συνάν θρωπο σ' ένα επίπεδο ανωτερότητας και ψυχικής αρχοντιάς -κατακτήσεις που δεν έχουν ανταλλακτική αξία στις μέρες μας.
Τα καθημερινά φαινόμενα γύρω μας έχουν τη σημασία τους μόνο αν στηρίζονται σε συμφέροντα κι υπηρετούν σκοπιμότητες, που κι αυτές έχουν σαν μέτρο τη συναλλαγή. Πώς να εκτι μήσει κανείς κάποιον σήμερα, που δε στοχεύει σε προσωπικά ωφέλη, αλλ' αντίθετα φτάνει σε προσω πική ανάλωση μόνο για το γενικό καλό; Ίσως οι παραπάνω συλλογισμοί να 'χουν μια γεύση μελαγχολί ας. Αλλά πώς να τους αποφύγεις όταν βλέπεις στην εποχή μας να καταπατιούνται ομορφιές που τόσο δύσκολα κατακτήθηκαν;
Όμως, ας συναρτήσουμε τα πράγματα με τον Κλεάνθη Παλαιολόγο κι ας τα δούμε μεσ' απ' το πρί σμα της δικής του ζωής. Γεννημένος ο συγγραφέας μας στη στροφή του αιώνα μας (το 1902), σε μια κρίσιμη περίοδο της νεοελληνικής ιστορίας, όταν το έθνος ολόκληρο αγωνιζόταν, ύστερ' απ' την ντροπή της ήττας του '97 να βρει τον εαυτό του, ήταν φυσικό ν' ανατραφεί με κάποιες αρχές που επιδίωκαν να στηρίξουν μέσα στη συνείδηση του λαού την αξία της φυλής και την πίστη στις δυνάμεις της, που απ' τη μια θα τη βοηθού σαν να κερδίσει την αυτοπεποίθηση της, κι απ' την άλλη ν' ανατρέψει αυτήν την ντροπή και να στερεω θεί με αυτάρκεια μέσα στον κόσμο.
Η έννοια της παλικαριάς τόσο σαν σωματικής ρώμης, όσο και σαν δυναμικής ψυχικής ανωτερότητας, πρέπει ν' αποτελούσε τότε καθημερινό δίδαγμα. Φαίνεται πως υ πήρξε και το Άλφα και το Ωμέγα της αγωγής του Κλεάνθη Παλαιολόγου -μιας αγωγής που την ασκούσε όχι μόνο το στενό οικογενειακό περιβάλλον, αλλά κι όλη η περιρρέουσα ατμόσφαιρα εκείνων των και ρών. Χωρίς να 'ναι δυνατό να το πει κανείς με βεβαιότητα, ωστόσο θα μπορούσε να υποστηρίξει με κά ποια έμφαση ότι ακόμα και τα πολλά παιδιά μέσα στην οικογένεια ήταν έκφραση ενός τέτοιου πνεύ ματος, που, σε τελευταία ανάλυση, απόβλεπε στο θεμέλιωμα της δυναμικής της ελευθερίας, για την ο ποία πάλεψε και παλεύει ο ελληνισμός απ' τα πανάρχαια χρόνια ως τις μέρες μας.
Ο πατέρας του Κλεάνθη, παπάς, όχι το επάγγελμα, αλλά το λειτούργημα το κοινωνικό και πατριωτικό, έκανε πράξη την ασύνειδη μεν, αλλά αισθητά διάχυτη φιλοσοφία της εποχής. Ήταν ένας ανυποχώρητος άνθρωπος στις αρ-χές του και στα "πιστεύω" του. Και δίδαξε μ' επιμονή στα έξι παιδιά του την αυστηρή προσήλωση στα ιδανικά της πατρίδας και του ανθρώπου, ακόμα κι αν χρειάζονταν καταλυτικές θυσίες γι' αυτά. Ο Κλεάνθης, τρίτο παιδί της πολυμελούς αγωνιστικής οικογένειας, έκανε λάβαρο τα διδάγματα του παπά Παλαιολόγου, πιο γνωστού στη Μυτιλήνη σαν παπά Χαστά. Κι αν δεν έγινε θεολόγος ο ίδιος, όπως α ποπειράθηκε στην αρχή, όμως στύλωσε πάνω στα ανθρωπιστικά και χριστιανικά ιδεώδη τη δράση όλης του της ζωής.
Επιπλέον η αγωνιστική φύση του, μαζί με το αγωνιστικό πνεύμα της εποχής του, τον έκαναν να δει αυτά τα ιδεώδη μέσ' απ' το πρίσμα μιας αδιάκοπης μάχης για την κατάκτηση τους. Τον βοήθησαν σ' αυτό το πλήθος τα περιστατικά κι οι θρύλοι της ξενοκρατούμενης τότε πατρίδας, που εί χαν υπόβαθρο ακριβώς αυτή τη φιλοσοφία της αγωνιστικότητας, της ντόμπρας παλικαριάς, της λεβε ντιάς που δε λογαριάζει ούτε το θάνατο, φτάνει να υπερασπίσει το δίκιο, κι ας είναι απ' τη μεριά του αδύνατου και του φτωχού. Μόνο μέσα σ' έναν τέτοιο ψυχικό χώρο μπορούσε ν' αποθησαυριστεί ο μύθος του "Νταή Παναγιώτη", που στα ώριμα πια χρόνια του Κλεάνθη Παλαιολόγου πήρε συγκεκριμένη μυθιστορηματι κή μορφή, κι έγινε ένα απ' τα πιο λαμπρά βιβλία της νεοελληνικής λογοτεχνίας της δεκαετίας του '70.
Όπως γίνεται αντιληπτό, μ’ ένα άξαφνο σάλτο πήδησα κιόλας πάνω στο συγγραφικό έργο του Πα λαιολόγου, με το οποίο κυρίως είχα την πρόθεση απ' την αρχή ν' ασχοληθώ. Αλλά ποιου συγγραφικού έργου; Εδώ χρειάζεται να κάνουμε μια διάκριση. Ανάφερα ήδη τον "Νταή-Παναγιώτη", το πιο γνωστό απ' τα βιβλία του. Μα τα βιβλία του είναι πολλά. Ο αγωνιστικός του χαρακτήρας, που καθόρισε και την ε παγγελματική του σταδιοδρομία (σπούδασε Γυμναστική, δίδαξε σαν καθηγητής σωματικής αγωγής, χρημάτισε προπονητής αθλητισμού και κολύμβησης, κι υπήρξε επί πολλά χρόνια σημαίνον στέλεχος της Διεθνούς Ολυμπιακής Ακαδημίας, σαν ένας απ' τους πιο ενσυνείδητους φορείς της ιδέας του ολυ μπισμού), τον έσπρωξε να γράψει πλήθος έργων του στενού αθλητικού ενδιαφέροντος: για τα διάφορα αθλήματα, για το κολύμπι, για τα συστήματα προπόνησης, για τα παιχνίδια στο σχολειό, κλπ., κλπ. Δε θα καταπιαστώ μ' αυτά, γιατί δεν είναι της αρμοδιότητας μου.
Τα σημειώνω μόνο για τον προσδιορι σμό του όγκου μιας δουλειάς που είχε βαθύτερο αγωνιστικό περιεχόμενο. Ούτε με τους "Θρύλους της Ολυμπίας" (ένα απ' τα τελευταία έργα του) θ' ασχοληθώ, παρ' όλο που ξεφεύγουν απ' τ' αθλητικά και κατά κάποιο τρόπο παντρεύουν την ιδέα της άθλησης με τη λογοτεχνία, δίνοντας μας θαυμάσιες σελί δες γνώσης μύθων ανακατεμένων με ιστορικά στοιχεία,, που ρουφιούνται κυριολεκτικά απ' τον ανα γνώστη. Θα παραμερίσω ακόμα και το "Λιονταράκι", ένα παραμυθάδικο μυθιστόρημα για παιδιά, με γεμιτζήδες,; πειρατές, παλικάρια, επικίνδυνα ταξίδια σ' άγριες; θάλασσες, καπεταναίους, χαμηλόβλεπα σπιτικά κορίτσια, λεβεντιές, ντομπροσύνες, τιμιότητα και καθαρά, νοικοκυρίστικα αισθήματα μιας άλλης, χαμένης για πάντα, εποχής.
Θα το παραμερίσω, όχι γιατί υστερεί σαν λογοτέχνημα, όσο γιατί αποτελεί, παρ' όλη του την καλλιτεχνική υφή, ένα είδος προγεφυρώματος απ' την πρώτη κατηγορία των βιβλίων του Παλαιολόγου προς την καθαυτό λογοτεχνική και συγγραφική του δραστηριότητα, που και τις δυο τις εκφράζει με πληρότητα ο "Νταή-Παναγιώτης", στον οποίο κυρίως θα σταθώ, μια και υ περκαλύπτει όλη την άλλη λογοτεχνική δουλειά του Παλαιολόγου (ακόμα και κάποια σκόρπια διηγή ματα του, δημοσιευμένα σε διάφορα λογοτεχνικά περιοδικά), τόσο σαν θέμα, όσο και σαν ύφος και πραγμάτωση. Ο "Νταή-Παναγιώτης" λοιπόν! Αλλά τι είναι αυτό το βιβλίο, που κέρδισε, άνετα, με το πρώτο, τους κριτικούς του, και περιβλήθη κε με το θαυμασμό των αναγνωστών του;
Πριν μιλήσω αποκλειστικά γι' αυτό, θα 'θελα να σημειώσω ότι η νεοελληνική λογοτεχνία, παρ' όλο. το άπλωμα της σ' ευρύτερους κοινωνικούς ορίζοντες, ιδιαίτερα μετά το ξεπέρασμα του φράγμα τος της στενής ηθογραφίας του χωριού, δεν έπαψε ποτέ ν' ασχολείται κατά καιρούς με τα μεμονωμένα εκείνα άτομα του ελληνικού περιβάλλοντος, που η ενστικτική τους δύναμη, μαζί με τον παρθένο πρω τογονισμό τους, όχι μόνο τα βγάζει έξω απ' τον πεπερασμένο κύκλο της κοινής θνητής ύπαρξης και της κοινής συμπεριφοράς, αλλά και τους δίνει στα μάτια των απλών ανθρώπων τις διαστάσεις του θρύλου που μένει για πάντα στη συνείδηση των γενεών, προκαλώντας ανυπόκριτο θαυμασμό. Γιατί η ζωή τους κι οι πράξεις τους, επειδή η αχώρετη φύση τους τους φέρνει σε μια αδιάκοπη σύγκρουση με τους κοι νωνικούς συμβιβασμούς, έχει από μοναχή της κάτι το ανυπότακτο και το ηρωικό, που, άλλωστε, είναι και τα βασικά στοιχεία της ελευθερίας.
Μνημονεύω το "Θάνατο του παλικαριού" του Κωστή Παλαμά, το "Μαρίνο Κοντάρα" του Αργύρη Εφταλιώτη, το "Βασίλη Αρβανίτη" του Στράτη Μυριβήλη, ακόμα το "Μιχάλη το Λιόντα" και τον "Ψαρόγιαννο" ενός άλλου νεώτερου Λεσβίου συγγραφέα, και τέλος τον "Νταή-Παναγιώτη" του Κλεάνθη Παλαιολόγου. Αξίζει ν' αναφέρω εδώ, για την ιστορία, μερικά... προϊστορικά στοιχεία που αφορούν τη συγγρα φή του έργου. Ο "Νταή-Παναγιώτης" ξεκίνησε αρχικά σαν απλή καταγραφή ενθυμήσεων από ακού σματα που είχε εγγράψει στη μνήμη του ο Παλαιολόγος απ’ τον καιρό των παιδικών και των εφηβικών του χρόνων. Το νησί μας, η Λέσβος, απ' όπου η καταγωγή του συγγραφέα, ήταν ως τα 1912 σκλαβωμέ νο στον Οθωμανικό ζυγό, κι ήταν πολύ φυσικό ο λαός του να ηρωοποιεί τα κατορθώματα των παλικα ριών, που κυρίως σήκωναν το κεφάλι στον ξένο αφέντη, και με τα φερσίματα τους έδιναν ανάσα ελπί δας και προσδοκίας στους χειμαζόμενους σκλάβους.
Αυτά τα κατορθώματα περνούσαν από στόμα σε στόμα κι εξιδανικεύονταν μέσα στη φαντασία τόσο αυτών που τ' αφηγούνταν, όσο κι εκείνων που τ' άκουγαν. Ο Κλεάνθης Παλαιολόγος, και σαν φύση, αλλά και σαν αγωγή, ήταν απ’ τους ακροατές που μάζευαν με ιερό σέβας μέσα τους τις ηρωικές αφηγήσεις, σαν παρακαταθήκη παρηγοριάς και περηφά νιας. Κάποτε έπιασε να τις γράψει. Άρχισε τη δημοσίεψή τους με τη μορφή πρόχειρων σημειώσεων σε τοπική λεσβιακή εφημερίδα. Έτυχε να τις διαβάσω. Ενθουσιάστηκα με το υλικό τους. Μήνυσα αμέσως στον συν γραφέα ότι είναι κρίμα να σπαταλά αυτό το τόσο πολύτιμο υλικό στα μονόστηλα μιας μικρής εφημερίδας με περιορισμένη κυκλοφορία. Τελικά θα πήγαινε χαμένο. Ο καλός Κλεάνθης απόρησε.
Δηλαδή, τι θα μπορούσε να το κάνει; Του είπα ανενδοίαστα να το μυθοποιήσει και να τ' απλώσει σε βι βλίο. Που απάντησε ότι δεν είχε ασχοληθεί ποτέ με τέτοιου είδους γράψιμο. Του αντί -είπα ότι ήταν ευκαιρία να το καταπιαστεί. Άλλωστε, το ίδιο το υλικό του θα τον καθοδηγούσε. Το πήρε απόφαση. Και σε λίγες μέρες μου 'στείλε το πρώτο κεφάλαιο του. Όταν το διάβασα, του είπα: "άρχισες ένα απ' τα ω ραιότερα μυθιστορήματα της λογοτεχνίας μας! "Και δεν έπεσα έξω. Τελειωμένο κι ολοκληρωμένο το έργο σε τριακόσιες περίπου πυκνοτυπωμένες σελίδες, έγινε ο καθρέφτης μιας εποχής, με την ομορφιά της απλότητας του, το σεβασμό των ανθρώπινων αξιών, τη γοητεία των ήμερων σχέσεων, και την κα θαρότητα των επαφών.
Δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι η εποχή εκείνη ήταν η εποχή της σκλαβιάς. Αλλά επίσης δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι η σκλαβιά εκείνη δεν ήταν τριών ή τεσσάρων μόνο ετών, αλλά τεσ σεράμισι ολόκληρων αιώνων, κάτω απ' έναν δυνάστη που θεωρούσε πια φυσικό του προνόμιο να δυ ναστεύει, μπασταρδεύοντας και σβήνοντας απ' τα κατάστιχα της ιστορίας, όπως πίστευε, την εθνική ταυτότητα ενός ολόκληρου λαού. Κι όμως, αυτός ο λαός, παρ' όλη τη στενότητα της ζωής του, των οικο νομικών του δεδομένων και των πολιτιστικών του πραγμάτων, σφυρηλατούσε υπομονετικά, κάτω απ' τη μπότα του κατακτητή, το ελεύθερο φρόνημα του, έφκιαχνε το δικό του τρόπο ζωής, τους δικούς του ήρωες, τους δικούς του θρύλους, προετοιμάζοντας την απελευθέρωση του. Ο "Νταή-Παναγιώτης" είναι μια πλατιά εικόνα αυτών των ηρωικών καιρών.
Κι ο μύθος του, με τα μεράκια του, τους σεβντάδες του, τις παλικαριές του, τα κατορθώματα του, τα τραγούδια του, και τους Λεβέντικους χορούς του, εί ναι μια ιστορική αλληγορία, που με τη ζωντάνια της και την παραστατικότητα της καταξιώνει το ήθος και το πάθος του Ανθρώπου, όταν παλεύει ν" αλλάξει και να βελτιώσει τη μοίρα του. Εδώ πρέπει ν' αναφέρουμε ιδιαίτερα τη γλώσσα και το ύφος του βιβλίου, που αποτελούν τη ρα χοκοκαλιά της δομής του. Τα σημειώνω μαζί και τα δυο, γιατί βαδίζουν χέρι-χέρι στις σελίδες του, και το ένα φκιάχνει το άλλο, ή το ένα στηρίζει το άλλο. Η γλώσσα είναι ατόφια λαϊκή, όχι λαϊκίστικη, λαϊκή, με την καθαρή έννοια του όρου, χωρίς φιλολογικές φιοριτούρες, στακάτη, αδρή, μετρημένη, σοβαρή, λιγόλογη, όπως ταιριάζει στους λεβέντες της ζωής.
Γι' αυτό είναι όμορφη, με τη λαγαράδα που έχει το τρεχούμενο νερό στις αυλακιές των περιβολιών, το σέβας που πρέπει να έχουν οι λέξεις στα πράγματα, το χρώμα και τον τόνο που επιβάλλεται να έχουν οι αναφορές όταν μιλούν για τις στέρεες ανθρώπινες πράξεις. Ώρες-ώρες τη νιώθεις να έχει έναν χορευτικό ρυθμό που σε παρασύρει στη δίνη του. Άλλοτε πάλι σε φρενάρει και σε κάνει σκεφτικό, καθώς περιφέρεται αργόσυρτα σ' έναν λαβύρινθο συλλογι σμών, σαν αυτούς που βασανίζουν τον ήρωα, όταν τα ερωτηματικά του αναζητούν το μίτο της ύπαρξης του. Θα μπορούσε κανείς να την πει όργανο πηγαίου λαϊκού παραμυθά, που βοηθά το ένστικτο του να μας δίνει τα σωστά μέτρα, τα σωστά χρώματα, και το σωστό φως των όσων αφηγείται.
Νομίζω ότι αυτή η απλή κι απέριττη γλώσσα στερεώνει δομικά και το ανάλογο ύφος του συγγραφέα, που απ' τη στόφα της παίρνει τα ίδια μ' εκείνην χαρακτηριστικά, και δένεται μαζί της σαν στημόνι και υφάδι, για να μας δώσει το ολοκληρωμένο σύνολο ενός βιβλίου, που, όπως είπα και προηγούμενα, είναι απ' τα ωραιότε ρα της μεταπολεμικής μας λογοτεχνίας, και η ποιότητα και, η αξία τον δικαιώνουν όλη τη ζωή του συγ γραφέα του.
Έναν τελευταίο λόγο θα πω: και μόνο τον "Νταή-Παναγιώτη" να 'χε γράψει ο Κλεάνθης Παλαι ολόγος, έφτανε για να καταχωρηθεί τ' όνομα του σε μιαν απ' τις καλύτερες θέσεις της ιστορίας των Λεσβιακών Γραμμάτων.
-------------------------------------------
Ο Κλεάνθης Παλαιολόγος γεννήθηκε το 1902 και μεγάλωσε στη Μυτιλήνη, όπου και προεργάστηκε. Έργα του, καθαρά λογοτεχνικά: "Νταή-Παναγιώτηςς", μυθιστόρημα" 1970. -"Το λιονταράκι", μυθιστόρημα, 1974. -"Απ’ τους θρύλους της Ολυμπίας", ιστορικό-αφηγηματικό, 1974.- "Ιστορία των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων", ιστορία, 1976.- Πέρ' απ' τα παραπάνω, καθαρά λογοτεχνικά κείμενα, δημοσίευε κι αναρίθμητα πλίθος άρθρων και μελετών γύρω σε αθλήματα και αθλητικά θέματα.
(Μόλυβος)