ΜΑΚΑΡΙΑ: Η Λέσβος κι η πνευματική της άνοιξη

Στρατής Παπανικόλας

Σ' όλες τις προηγούμενες σελίδες έγινε προσπάθεια να δοθεί, μ' όση ενάργεια ήταν δυνατόν, το μέτρο του αναγεννημού της λεσβιακής παράδοσης, που ο μεγάλος χειμώνας της παρακμής, απ' τα χρόνια της ρωμαϊκής κατάκτησης ίσαμε και την αφανιστική περίοδο του οθωμανικού ζυγού, όχι μόνο ανέστειλε, αλλά έμοιαζε και να 'χει θάψει για πάντα. Όμως να ότι κάτω απ' το παγωμένο τσόφλι της εκμηδένισης και του εξανδραποδισμού οι ρίζες περίμεναν την ώρα τους για να πετάξουν πάλι φύτρες στο φως και να κλαδίσουν με τόλμη κι αποφα σιστικότητα την οντότητα τους. Απ' αυτό το δημιουργικό πανηγύρι δεν μπορούσε να λείψει η παιχνιδιάρικη νότα της ζωής, το κέ φι, κι η καλοπροαίρετη σάτυρα, αυτή που ο αποφασιστικός της στόχος είναι να συμβάλει θετικά στην αντιμετώπιση των όποιων προβλημάτων και στην προώθηση των καλύτερων λύσεων των ανθρώπινων επιδιώξεων.

Έναν τέτοιο ρόλο επωμίστηκε μ' επιτυχία ο Στρατής Παπανικόλας, ο άνθρωπος που με τα άκακα πειράγματα της γλαφυρής και πάντα κεφλίδικης πέννας του έκανε το χαμόγελο στοιχείο της δημόσιας ζωής της Λέσβου, αλλά κι όλων των Μυτιληνιών έξω απ' το νησί, επί μια ολόκληρη δεκαετία, την τε λευταία πριν τον δεύτερο μεγάλο πόλεμο. Μπορεί τυπικά το έργο του να χαρακτηρίζεται δημοσιογρα φικό, μια και ίο βασικό εκφραστικό, του μέσο ήταν η εφημερίδα, ο περίφημος "Τρίβολος", ένα εβδο μαδιαίο περιοδικό έντυπο, που έζησε αδιάλειπτα απ' το 1931 ως το 1941, και για λίγους μήνες το 1952.

Όμως το σπινθηροβόλο πνεύμα του, έτσι όπως το αντανακλούσε η γελαστή κι αστραφτερή ματιά του, χρησιμοποιούσε τη δημοσιογραφία μόνο σαν ανάβαθρο, για να μπορεί να εποπτεύει απ' το πλα τύσκαλο της με κάποιαν ασφάλεια και με κάποιαν ελευθερία τα εγκόσμια, να τα κρίνει, και με το χω ρατό του να τα διορθώνει. Βέβαια, το ταλέντο του Παπανικόλα σαν σατυρικού ποιητή και δημιουργού δεν εκδηλώθηκε απ' την αρχή της ενασχόλησης του με τις εφημερίδες και τα περιοδικά, στα οποία οι πρώτες του συνεργα σίες ήταν χρονογραφήματα, χρονικά, εντυπώσεις απ' τα χωριά της Λέσβου, ποιήματα, κριτικές κλπ., όπως γράφει σ' εκτενέστερο μελέτημα του σχετικά ο Βαγγέλης Καραγιάννης.

Αργότερα προχώρησε σε πολιτική αρθρογραφία και σε επίσημη άσκηση του δημοσιογραφικού λειτουργήματος επαγγελματικά, με την ανάληψη της διεύθυνσης πρώτα και κατόπιν της ιδιοκτησίας της μεγάλης καθημερινής εφημε ρίδας της τότε Μυτιλήνης "Ελεύθερος Λόγος" (1920,1921,1924 ως τα 1929). Στα 1929, προφανώς αηδι ασμένος απ' τις πολιτικές έριδες και τους ανταγωνισμούς της εποχής, παράτησε την καθημερινή εφη μερίδα, καταπιάστηκε με τα εμπόρια, τα παράτησε κι αυτά, και δόθηκε πια μ' όλες του τις δυνάμεις σ' αυτό που ήταν το στοιχείο του: στον "Τρίβολο", στην περιοδική εφημερίδα, που κάτω απ’ τον τ ί τ λ ο της αναφερόταν πάντα μια μικρή ρήση του Φρόυντ: "όλα μπορεί να τα πει κανείς χωρατεύοντας, ακό μα και την αλήθεια".

Αυτή ακριβώς η φράση ήταν η ιδεολογία του Παπανικόλα, κι έδινε με πιστότητα το στίγμα του σαν δημιουργού και διανοητή. Γιατί ο Παπανικόλας, χρησιμοποιώντας το χωρατό, το α στείο, την άκακη σάτυρο, υπηρέτησε μ' ευσυνειδησία το σκοπό όχι του τιμητή, ούτε του αναποτελε σματικού σαρκαστή που το κίνητρο του ίσως είναι η εμπάθεια κι ο φθόνος, αλλά του πλάστη, του διορ θωτή, του καλοπροαίρετου σημειωτή λαθών και παραστρατημάτων, με πρόθεση τον καλύτερο Άνθρωπο, τον καλύτερο και σωστό πολίτη.

Θα μπορούσε να υποστηριχτεί εδώ ότι τα παραπάνω, με το να στοχεύουν την επικαιρότητα, α ναγκαστικά περιορίζονται στο εφήμερο που περνά και χάνεται γρήγορα, κι έτσι δεν έχουν διάρκεια, δε ζουν παρά μόνο όσο βαστούν τα γεγονότα και τα πρόσωπα στα οποία αναφέρονται. Συνηγορία στην άποψη αυτή αποτελεί το υποτονικό της απήχησης που είχε η ανατύπωση των τευχών του "Τριβόλου" στις μέρες μας. Η γενιά που έζησε από κοντά την πορεία της πρώτης έκδοσης, παρήλθε. Οι επόμενες γενιές είχαν ακουστά την τριβολική παρουσία του Παπανικόλα στη λεσβιακή ζωή.

Πήραν στα χέρια τους την καινούρια έκδοση, που πραγματοποιήθηκε στη δεκαετία του '70, μα δεν ενθουσιάστηκαν. Για τί δε βίωσαν τις καταστάσεις που πάνω τους στηρίχτηκε η σάτυρα του "Τριβόλου", και δεν τα κατάφε ραν να εισδύσουν στο πνεύμα της και στα ιδιαίτερα μηνύματα της. Μήπως αυτό σημαίνει ότι ήταν απ' την αρχή μικρή η εμβέλεια της, και γι' αυτό εκφυλίστηκε πολύ γρήγορα, Άς μη βιαστούμε ν' απαντήσουμε πριν αναρωτηθούμε άραγες πιο πνευματικό έργο ζει με την ίδια ένταση έξω απ’ τα όρια του καιρού του.

Ούτε καν η αλήθεια δεν είναι αιώνια. Έτσι όπως αλλάζουν οι εποχές, αλλάζουν και τα όσα συνθέτουν το περιεχόμενο τους, και μαζί τα δεδομένα της αλήθειας τους. Ο Παπανικόλας, λόγω στόχων, πατούσε αναγκαστικά πάνω στην εποχή του κι εικονογραφούσε τις εκδηλώσεις της και τα κα θημερινά της φαινόμενα με τρόπο τέτοιον ώστε να την προφυλάσσει α π ' τ ι ς στρεβλώσεις των κολα κειών, των απατών, και των ψεύτικων σοβαροτήτων. Κι αυτό το πέτυχε πέρα για πέρα. Γιατί ήταν απ' τη φύση του και χωρατατζής και αληθινός. Και με τα κείμενα του έδωσε χρώμα, ζωντάνια, κέφι, και λάμψη στη Λεσβιακή Άνοιξη.

------------------------------------------------

Ο Στρατής Παπανικόλας γεννήθηκε στη Βρίσσα Λέσβου από γονείς Ασωματιανούς. το 1894. Έργα του: ο "Τρίβολος", εβδομαδιαίο σατυρικό περιοδικό 1931-1941 και Ιούλ. 1952 ως Δεκ. 1952, Έγραψε επίσης πάρα πολλά θεατρικά σκετς και τραγούδια, που παίχτηκαν κατά καιρούς από μυτιληνιούς ερασιτεχνικούς θιάσους, όπως και τα θεατρικά έργα "G.F.Ρ." και "Κόκκινο κυπαρίσσι", που δεν ευτύχησαν ν' ανεβούν στη σκηνή, ούτε εκδόθηκαν σε βιβλίο.