ΜΑΚΑΡΙΑ: Η Λέσβος κι η πνευματική της άνοιξη

Γιώργος Βαλέτας

Είναι χαρακτηριστικό του εύρους της λεσβιακής πνευματικής ζωής το γεγονός ότι, παρά τη μικρή σχετικά έκταση του νησιού, και, φυσικά, τον περιορισμένο πληθυσμό του, οι εκφάνσεις κι οι εκδηλώ σεις της όχι μόνο δεν ήταν μεμονωμένες και προσωπικές, αλλά κάλυψαν όλες τις μορφές της αντίστοι χης δημιουργίας (χωρίς να λογαριάσουμε τις εικαστικές τέχνες): τον πεζό λόγο, τον ποιητικό λόγο, τη θεατρική λειτουργία, την κριτική μελέτη. Κυριότερος εκπρόσωπος της τελευταίας υπήρξε ο Γιώργος Βαλέτας, ένας απ' τους πιο δυναμι κούς και τους πιο ακατάβλητους. αναδιφητές της ιστορίας και των πηγών της νεοελληνικής λογοτεχνί ας, που ακόμα και σήμερα εξακολουθεί να χτίζει το πολύτιμο για το έθνος έργο του, στοιβάζοντας τό μους επί τόμων έρευνας και μελέτης.

Βαθύς γνώστης της κλασσικής μας παιδείας, αλλά και με απόλυτα θεμελιωμένες φιλολογικές θέ σεις, που τον βοηθούσαν να δει ολόπλευρα τα συνθετικά στοιχεία της νεώτερης γραμματείας μας, ε πιδόθηκε από πολύ νέος στη διερεύνηση του έργου κορυφαίων δημιουργών του περασμένου αιώνα, συγκεντρώνοντας το με περισσή επιμέλεια, κι επανατοποθετώντας το κριτικά στις σωστές του βάσεις, συμβάλλοντας έτσι αποφασιστικά στην αποκατάσταση του, και κατ' επέκταση στη συγκεκριμένη σχη ματοποίηση του πνευματικού μας πολιτισμού. Μ' αυτόν τον τρόπο φώτισε αποτελεσματικά την πο ρεία και την εξέλιξη του γραπτού μας λόγου, δίνοντας μας μια στέρεη κι ολοκληρωμένη εικόνα της συ νέχειας του.

Δε θ" απαριθμηθούν εδώ λεπτομερειακά το σύνολο των εργασιών του Βαλέτα, και γιατί δεν εί ναι στις προθέσεις του βιβλίου τούτου η αναλυτική καταγραφή της δουλειάς κάθε πνευματικού δημι ουργού παρά μόνο η συνοπτική παρουσίαση της, αλλά και γιατί μια τέτοια απόπειρα θ' απαιτούσε σελί-δες ολόκληρες, χωρίς τέλος. Είναι αρκετό να σημειωθεί μόνο ότι η επιστημονική (φιλολογική) δραστηριότητα του -κριτική, γραμματολογική, κι εκδοτική- άρχισε απ’το 1932 (με τη μελέτη του για τον Άγιο Ιγνάτιο Αγαλιανό), κι εκτάθηκε ως τις μέρες μας ακαταπόνητα, για να συνεχιστεί ποιος ξέρει ως πότε. Μέσα σ' αυτήν την υπερπεντηκονταετία μας έδωσε πλήθος θαυμαστές κι ογκώδεις μελέτες για τον Παπαδιαμάντη, το Σολωμό, και τον Εφταλιώτη.

Ίδρυσε και γέμισε μ' αναρίθμητους τόμους αξι ολογικών μελετών τη "Λεσβιακή Βιβλιοθήκη". Προχώρησε στην καθιέρωση της σειράς "Νεοελληνική Βιβλιοθήκη", μνημείο σωστό του νεοελληνικού μας λόγου, όπου περιέλαβε αναλυτικές μελέτες με πλήρη παρουσίαση του έργου των: Καρκαβίτσα, Νιρβάνα, Πολυλά, Μαρκορά, Σουρή, Πορφύρα, Μα λακάση, Πολέμη, και πάρα-πολλών άλλων. Έγραψε επίτομη "Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας". Συνέταξε μια λεπτομερή "Αιολική Βιβλιογραφία", θεμελιακό έργο για το μελετητή της ιστορίας του πνευματικού πολιτισμού της αιολικής περιοχής. Καθιέρωσε τη σειρά "Τα νέα Λεσβιακά Γράμματα", όπου προέχουν οι μελέτες του για την Ακαδημία των Κυδωνιών και τον σημαντικότερο απ' τους δα σκάλους που δίδαξαν εκεί, τον Βενιαμίν τον Λέσβιο, καθώς και για τον Μυριβήλη, τον Βενέζη, τον Κό ντογλου, κι άλλους.

Εξέδωσε την τρίτομη "Ανθολογία Δημοτικής Ποίησης", όπου παρουσίασε με στορ γή κι αγάπη χαμένους κι άγνωστους λογογράφους του ελληνικού κόσμου που δημιούργησαν έργο α κόμα απ' τα χρόνια της τουρκοκρατίας, δίνοντας έτσι θαυμαστές διαστάσεις στην "προϊστορία" της γραμματολογίας μας. Ίδρυσε το "Γραμματολογικό Κέντρο του Νέου Ελληνισμού", όπου συγκεντρώνε ται βιβλιακό και αρχειακό υλικό γύρω από συγγραφείς και θέματα της λογοτεχνίας μας. Και τέλος ε ξέδωσε και συνεχίζει να εκδίδει τη διμηνιαία περιοδική επιθεώρηση "Αιολικά Γράμματα", που με λο γοτεχνικά κείμενα, φιλολογικές μελέτες, και κριτικά αφιερώματα, συμμετέχει στη ζωπύρωση της πνευ ματικής μας ζωής, δίνοντας έναν ιδιαίτερο αιολικό τόνο στα λογοτεχνικά μας πράγματα.

Όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό απ’ την παραπάνω βιαστική γενική αναφορά, βρισκόμαστε μπροστά σ' ένα τεράστιο έργο, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ανεπιφύλακτα εθνικό, μια και δια σώζει απ' τη φθορά και την αδιαφορία του χρόνου τα πνευματικά επιτεύγματα του τόπου μας. Πέρ' απ' αυτήν την άποψη, ωστόσο, θα πρέπει να δούμε το έργο του Βαλέτα κι απ' την ευρύτερη παιδευτική του αποστολή.

Γιατί παρέχει στον Έλληνα την ευχέρεια να εγκύψει μέσα στις τεράστιες δε ξαμενές του νεοελληνικού πνεύματος και να γίνει έτσι κοινωνός των λεπτομερειών της ζωής της πατρί δας μας των τελευταίων τριών, τεσσάρων αιώνων, καθώς αυθεντικά τις δίνουν κείμενα-μαρτυρίες των πιο ευαίσθητων δεκτών των ανθρώπινων μηνυμάτων: των ποιητών και συγγραφέων κάθε καιρού. Αυτό ασφαλώς είναι ο πιο σίγουρος διαφωτισμός, που όχι μόνο διαμορφώνει συνειδήσεις, αλλά κι εδραιώνει μέσα σ' αυτές τη βεβαιότητα της ιστορικής συνέχειας ενός λαού.
Βλέποντας κάτω απ' αυτό το πρίσμα το έργο του Βαλέτα, μπορούμε να πούμε ότι τιμά όχι μόνο τη Λέσβο, αλλά και την Ελλάδα ολόκληρη.

---------------------------------------------------

Ο Γιώργος Βαλέτας γεννήθηκε το 1907 στην Άργενο της Λέσβου. Μετά τα γυμνασιακά του χρόνια ήρθε στην Αθήνα σπούδασε φιλολογία στο πανεπιστήμιο της. Εργάστηκε σαν φιλόλογος καθηγητής σε διάφορα Γυμνάσια. Κυρίως όμως έγινε γνωστός απ' τις ιστορικοφιλολογικές , εργασίες του απ' τις οποίες η πρώτη:
"Ο Παπαδιαμάντης, το έργο του, η εποχή του" θεμελίωσε κιόλας τη φήμη του σαν ένας απ' τους σημαντικότερους και σοβαρότερους φιλολογικούς ερευνητές και μελετητές της γραμματείας μας. Υπήρξε αναστηλωτής των έργων κορυφαίων πνευματικών δημιουργών του περασμένου αιώνα και των άρχων του τρέχοντος, όπως των: Παλαμά. Μαρκορά. Γρυπάρη, Τυπάλδου, Εφταλιώτη, Πορφύρα, Κρυ στάλλη, Κονεμένου, Μαλακάση, Παπαγιάννη, Σουρή, Νιρβάνα, Καμπύση, Χριστοπούλου, Καρκαβίτσα, που με αναλυτικές εισαγωγές εξέδωσε τα άπαντα τους.

Εξέδωσε επίσης μιαν "Ανθολογία της Δημοτικής Πεζογραφίας" και μιαν "Ανθολογία του Ελληνικού Διηγήματος'', κι έγραψε αναρίθμητα άρθρα, κρι τικές και μελέτες σ' όλα σχεδόν τα γνωστά λογοτεχνικά περιοδικά της χώρας μας,